Corpus Search

ГьаракӀуниса СагӀид (1763-1834) СагӀид гьавун вуго ГьаракӀуниса ГӀайишатие ва ГӀаймакиса Абубакарил вас МухӀамадие. ГьитӀинго эменги хун хутӀарав СагӀид, жиндаго аскӀовеги вачун, кӀудада Абубакарица цӀализавун вуго. Хадуб гьес гӀелму босун буго цогидалги машгьурал гӀалимзабаздасан ва гьев вахъун вуго бергьарав гӀалимчи. Гьесул квералъ хъварал гӀемерал гӀелмиял асаразда гьоркьор руго гӀарабалъги ва рахьдал мацӀалдаги хъварал кучӀдул. Гьевги ккола аваразул хъвавулаб литератураялъе кьучӀ лъуразул цояв.

ВатӀанчилъи - кинаб бугониги пачалихъалъулги, гьелъул цӀуниялда гъоркь вугев чиясдаги гьоркьоб бугеб щулияб къанунияб хурхен. Гьеб рагӀул сиясияб магӀнаялъ жаниб бачуна, щибаб пачалихъалъ жиндир рагӀияталъе кьезе кколел хӀукъукъалги гьез пачалихъалъул тӀуразе кколел тӀадкъаялги, амма экономикиябгун социалияб балагьиялда ватӀанчиялъиялъул магӀна ккола, гӀадамазе чара гьечӀого къваригӀунел хӀажатал тӀурай, жодорго ургъалабаздаса гӀаммаб ишазул ургъалабазде гьел ккезетунгутӀи. Ханлъиялъул пачалихъазда чиясдаги пачалихъалдаги гьоркьоб бугеб бухьеналде ватӀанчилъиян абуларо, гьелде рагӀиятчилъиян абула. ВатӀанчилъиялъул гӀаксалда, рагӀиятилъиялъ бихьизабула битӀахъего чиясдаги ханасдаги гьоркьоб бугеб бухьен, тӀубараб пачалихъалдаго гуреб. ВатӀанчилъи щвей. ВатӀанчилъи тӀадбуссинаби. ВатӀанчилъи лъугӀизе тей. ВатӀанчилъи букӀин чӀезарулел документал. ХӀужаби.

Ботулизм (латин: botulismus) буго лъедерго данчӀвалеб ва потенциалго хвалилаб унти, жиб лӀугьинабулеб Clostridium botulinum бактерияз продуктулеб токсиналъ. Унти байбихьула загӀиплъудалъун, берзул канлъул гӀунгутӀудалъун свак рекӀиналдалъун ва кӀалъай биххиялдалъун. Гьездаса хадур рукӀине бегьула гъеж-квералъул, каранзул ччорбазул ва бох-квачӀалъул загӀиплъи. ЛӀугьине бегьула лагӀизе рачӀин, чехь гьорой ва диарея. Унтуца гӀемериселъ асар гьабуларо лъавуда рукӀиналъе, базабуларо сири. Ботулизм тӀибитӀизе бегьула чанго нухдасан. Гьеб лӀугьинабулел бактериязул спораби тӀиритӀарал руго ракьулӀ, гӀадинго лъелӀги. Эз, дагьабго оксигеналъул къадаралъулги, хасал температурабазулги асарги ккедал, продукция гьабула ботулинияб токсиналъул. Кванидаса лӀугьунеб ботулизм бахуна токсин гъорлӀ бугеб квен-тӀех хӀалтӀизабидал. Лъимазул ботулизм лӀугьуна бактерияз, бакьазда жанир гӀемерлъун, токсин продуктудалъун. ГӀемерисеб гьеб букӀуна лъималазул анлӀго моцӀ балалде, гьеб мехалдаса хадуб раккула цӀунул механизмал. Ругъназулаб ботулизм данчӀвала гӀемерисеб инйекциялдалъун къватӀул наркотикал хӀалтӀизабулезда. Гьединир спораби ккола ругъуналӀе ва оксиген гьечӀелъуб, эз къватӀибе кьола токсин. Эб унти битӀахъе чагӀаздаса чагӀазде бахунаро. Диагноз улъула унтарасулӀ токсин яги бактериял ратудалъун. Профилактика, тӀоцебесеб иргаялда, кколедухъ квен гьаби. Токсин, организм гурониги, биххула 85°C (185°F) яги гьелдаса цӀикӀкӀараб температураялда 5 минтица хинлъизабуни. ГьацӀулӀ рукӀине бегьула жалго бактериял, гьединлъидал 12 моцӀ бачӀел лъималазе эб кьезе лъикӀаблъун бихьизабун гьечӀо. Лълъилъизаруе хӀалтӀизабула антитоксин. Жидедаго хӀухьел цӀазе кӀоларезе чанго моцӀалъги къваригӀине бегьула механикияб вентиляция. Антибиотикал хӀалтӀизаризе бегьула ругъназулаб ботулизм бугони. Унтаразда гьоркьоса хола 5-10% чагӀазул. Ботулизмалъ унтула гӀемерал хӀайваналги. РагӀи бачӀараб буго латиналъул botulus рагӀудаса, жиндир магӀнаги цӀурабакь абун бугеб.

Бахтика, падар (гӀага-шагарго 1762 с., Хунзахъ, Авар нуцаллъи - ?) йикӀана IV МухӀамад-нуцалил яс, жиндирго вац КӀудияв ГӀумаханица гъарабагъазул Ибрагьим-ханасе чӀужулъун кьурай. Гьей ккола «Бахтикал кечӀ» абураб машгьураб магӀуялъул автор. Бахтикал гьаюраб ва росасе араб къо-моцӀ мухӀканго лъалеб гьечӀо, гӀага-шагарго чӀезабун гурони. Гьелъул вац КӀудияв ГӀумахан гьелдаса ригьалъ кӀудияв вукӀана ва гьев гьавуна 1761-абилеб соналъ. 1767-абилеб соналъ МухӀамад-нуцалил лъади, Бахтикал эбел Баху хвана. Бахтикаца жиндирго кӀудияв вас гьавуна 1785 абилеб соналъ. Гьевги гьавуна жеги Бахтикал гӀумруялъул 20 сонцин букӀинчӀеб мехалдда. Биценазда рекъон, Баху хун йиго Бахтика гьаюлаго, яги гьей гьаюн хадуй унтун. Гьелда рекъон Бахтика гьаюн йиго 1767 соналъ. Гиничукьа ХӀайдарбегица хъвалеб буго: «Бахуца МухӀмаднуцалие гьаруна ункъго лъимал - цо васги, ункъго ясги. Цо ясалда цӀар букӀана ХъистӀаман. Хадуй гьей росасе кьуна Жунгуталдаса ХӀасанханил вас ГӀалисултӀанханасе. ХъистӀаманица ГӀалисултӀанханасе гьавуна кӀиго вас: ХӀасанхан ва СултӀанахӀмадхан. МухӀмаднуцалил кӀиабилей ясалда цӀар букӀана Аймесей. Гьей кьун йикӀана Гъазигъумекиса Шахмарданил вас МухӀамадхание. Гьесие Аймесейица Арсланхан. Лъабабилей ясалда цӀар букӀана Бахтика. 1784 соналъ, 17 сонил ригьалда кьун йиго Гъабагъалъул хан Ибрагьимханасе (1726-1806). КӀикъогогӀан соналъ кӀудияв вукӀун вуго гьев Бахткадаса. Гьеб цӀех-рехалъ мекъиияблъун гьабулеб буго Б.Карапетянил «Бахтика 14 сонил ригьалда кьуна Ибрагьимханасе» абураб хъвай-хъвагӀай. Бахтика Ибрагьим-ханасе кьеялда разилъуларого йикӀун йиго. ГӀуммаханил вазир ГӀалискандида кьунилан гӀайиб гьабун буго. Живго Ибрагьим-ханги гьев чӀарав бакӀ - Шушаги какун руго. Жиндирго хварал-чӀваралги рехсон, гӀайибал чӀван жийго кьунилан. П.Г. Бутковас хъвалеб буго, 1786 соналъул апрелалъул ахиралда КӀудияв ГӀумаханас ячанин Ибрагьим-ханасул чӀужу, хадуб Дербендалъул ФатагӀали ханас шушаханасул яс ячине.ГӀумаханица Ибрагьимханасул яц ячун йикӀинчӀо, гьелъул гӀаксалда дос ячана ГӀумаханил яц Бахтика, гьеб жо къосун гъалатӀ гьабуна Бутковас. Амма Бахтикал кӀудияв вас Ханлар 1785-абилеб соналъ гьавунин абураб хӀужа битӀараб батани гьаб пикруги мекъаблъун кколеб буго. Гьенив автор мекъи ккеялъе гӀиллалъун ккун батизе рес буго ГӀумаханил батӀияб ригьин. Гьебго 1785-абилеб соналъ гьес асир гьаруна гуржиязул гиназ Евгена Абашатдзел ясал, гьездаса цояй Дарижа (Дареджан) ГӀумаханица жиндиего чӀужулъун ячана. Гьеб ишги ккана Гъарабагъалда, гьеб ригьин къосун батизе рес буго Бутковас, Ибрагьимханасул яц ячанин. Бертин букӀун буго маялъул ахиралда, яги июналъул тӀоцересел къояз. Хунзахъе цӀияй бахӀарайгун ГӀумахан вуссуна 1786-абилеб соналъул 27-абилеб июналда. Бахтикал Ибрагьимханасулгун букӀараб ригьнадаса гьавула кӀиго вас - Ханлар ва АхӀмадхан, яс Султанат. 1805-абилеб соналъул хъвай-хъвагӀаязулъ Ханларил букӀана 20 сон, АхӀмадханил - 10 сон. 1791 соналъ Ибрагьим-ханасе Агъа МухӀамадиде данде рагъ гьабизе кумакалъе гьесго ахӀун Гъарабагъалде щола КӀудияв ГӀумахан. Гьеб заманалда хӀинкъигьечӀолъи цӀуниялъул мурадалда Бахтика ва лъимал ритӀула Авариялде. Авариялда йигеб заманалда Бахтикаца ва лъималаца гӀумру гьабуна ЗагӀиб, гьенир ран рукӀана хасалил рукъзал, гьединго рукӀунаан Гьолокьги. Цо-цо Хунзахъеги щолаан. ЗагӀиб тӀаса бищиялъе гӀиллалъунги букӀана гьава-бакъ хинаб бакӀ букӀин. Гьенир ран рукӀана Бахтикае рукъзал, гьарун рукӀана ахал, гӀезабула Гъарабагъалъул пиринчӀ, хӀалтӀулаан Бахтикада цере тарал хӀалтӀухъаби. Гьенир ругеб заманалда жаниб Бахтикал яс Султанатида ва васал АхӀмадханида ва Ханларида лъала авар мацӀги. Гьениб гӀумру гьабуна гьез 1791 соналдаса 1797 абилеб соналде щвезегӀан. Гьенир ругел гӀалимзабазда цере цӀалун лъималазе щола авар ва гӀараб мацӀалъул лъайги. ТӀад юссун Шушаялде Бахтикагун лъимал уна АгъамухӀамдханги чӀван гьениб парахатаб гӀумру лъугьарабго. 1797 абилеб соналъ хаслихъе аваразул аскаралъул ва чанго нусго жиндир рекӀаразул кумекалдалъун тӀад буссинабула Ибрагьимханас жиндирго Гъарабагъалда букӀараб ханлъи. ГӀумаханида жиндирго яц Бахтика ахирисеб нухалда йихьула 1800 абилеб соналъ Иори гӀурухъ рагъ ккун хадуб. 2000 гӀан чи вугеб аскар гьес хасел тӀамизе ритӀула Шушаялде гьениб гьезие рукӀа-рахъиналъе кванил шартӀал чӀезарула Ибрагьимханас. 1801 абилеб соналъул 22 марталда ГӀумахан нуцал хун хадуб Гъарабагъалда ахӀвал-хӀал квешлъула ва лъабго соналдаса Ибрагьимханас гьеб кквезе кӀвеларин гӀурсазда гьарула жидерго къайимлъиялда гъоркье босе Гъарабагъ ва живгоян. Гьебго заманалда Ибрагьимханасул васасе щола гӀурусазул полковникасул чин, Гъарабагъалъул ханасул вас хӀисабалда. Амма гьесдехун ГӀумахан-нуцаласул чагӀазул ва гӀагарлъиялъул букӀана рокьукъаб бербалагьи. 1806 абилеб соналъул июналда Шушаялъул риидалил хӀухь бахъулеб рокъов мацӀал гьариялъул хӀасилалда Д.Т.Лисаневичасул егераз хучдуца чӀвала Ибрагьимхан. Гьесдаго цадахъ чӀвала хъизаналъул чагӀиги. Инсуда цадахъ чӀвала гьесулгун Бахтикал яс Султанатги, гьеб букӀана Бахтикаде бачӀараб кӀудияб балагь. Гьеб заманалда эменгун вукӀарав Ханлар лъутун ворчӀула ва уна Персиялде. Амма 1807-абилеб соналъул 16-абилеб апрелалда Гъарабагъалдеги вуссун гӀурус пачаясе ритӀухълъиялъул гьа бала. Гьеб заманалда Бахтикал ахӀвал-хӀалалъ рахӀат хвезабурав аваразул нуцал СултӀанахӀмадханас бухьен гьабула Кавкзалда кӀудиявлъун гӀурусаз тарав И.В.Гудовичасгун, Бахтика ватӀаналде тӀад юссинайизе рес кьеян. «Бокьун букӀана ункъачо ва лъимал жиндихъего рачине». Бахтикал ва гьелъул лъималазул кверщаликь рукӀана 20 росуги 948 хъизанги (578 рукъалъ гьезие магъало кьолаан, 370 кьолароан). Гьездаса 869 хъизан букӀана бусурбаби, 79 - эрмениял.Гьенир ругел гӀурусазул ритӀунчагӀаз кидаго провокациял гьарулаан, ханасул бечелъиялдаса жидеего жо тӀезабизеян. Гьединал гьужумал рукӀана Ханларидеги. 1827 абилеб соналда гьесул кверщаликьа бахъана 23 хъизан Шушаялда. 1822-абилеб соналъ Ермоловас хӀалбихьана гьев Россиялъул хиянатчилъун вихьизавизе ва магӀишат бахъизе. Ханлар хвана цо-цо баяназда рекъон 1831-абилеб соналъ, цогидазда - 1833-абилеб соналъ. 1837 абилеб соналда Ханларида цере рукӀарал эрмениязул 14 хъизаналъ хъулухъ гьабулеб букӀана гьесул гьитӀинав вац АхӀмадхание. АхӀмадхан гьавуна 1793 яги 95-абилеб соналъ, гьес ячана Шамшадилазул Юсупханил яс Гюриджагьан, 1820-абилеб соналъ гьаюрай. Гьезул йикӀана гӀицӀго цохӀо яс, Бахтика (Бике-ага) абураб цӀар бугей. Гьей ана генерал ХӀасанбек Агъаларовасе росасе. Гьезулги вукӀана цохӀо вас - Давудхан Агъаларов-Джеваншир. Жийго Бахтика хвараб заман мухӀканго лъалеб гьечӀо. Бахтикал хӀакъалъулъ магӀарулазухъе щварал хӀужаби руго халкъияблъун лъугьараб, гьелъ жинцаго гьабурабин абулеб «Бахтика» кочӀолъ ругел баянал. Адабияталъул махщелчагӀазул къиматалдалъун гьеб асар рагӀула аваразул кӀалзул гьунаразулъ бищунго тӀадегӀанаб даражаялъул асарздаса цояблъун. Гьелдаго цадахъ загьирлъулел руго Бахтика хӀалбихьи бугей политик йикӀиналъул рахъалги, гьелъул гӀумруялдаса цо-цо хӀужабиги. Жийго Шушуханасе кьеялъе рази йикӀинчӀей Бахтикаца гӀайибияллъун рехсолел руго вац ГӀумахан ва гьесул вазир ГьоцӀалъа ГӀалисканди (ХӀамзат имамасул эмен. Гьединго какулеб буго Бахтикаца жийго унеб Шушаги ва жиндирго росги. КочӀолъ Бахтикаца магӀу тӀолеб буго эменги, имгӀал МухӀамадмирзаги гьесул вас Булачги чӀаго рукӀаралани жий Шушаялде йиччалароанин. Дое кьоелей йикӀин бачӀараб рокьукъаб хабарги, росулъ ханазабазул ссиги бихьизабулеб кочӀолъ байбихьудаго руго :«Меседил гьаркьица гъалал халаго, хабар бачӀанила Шушаялдаса» - абурал мухъал. Авар халкъалъе халкъияблъун лъугьараб Бахтикал кочӀол буго чанго батӀияб батияб къагӀида , аслияблъун буго хадусеб кечӀ:

Африкаялъул гамущ (латиназул мацӀалда Syncerus caffer) - Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб гамущ.

Апачеял (инг. Apache) - Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб Атабаскал миллат.

Америкаялъул цакьу (латиназул мацӀалда Martes americana) - Mustelidae хъизан гӀалхул цакьу.

Ал-ХӀасибу (гӀараб мацӀалда الحسيب). Жив гӀолев. Лъил гьев ватаниги, гьесие жив гӀолев. ТӀадегӀанав Аллагь ккола кинабго жоялъе Жинца гӀей гьабулев. Гьаб сифаталъул хӀакъикъат Аллагьасе гурони букӀине рес гьечӀо. Жиб хӀажалъулебщинаб жо хӀажалъула жиб батиялдеги, жиндир бати даимлъиялдеги, жиндир бати камиллъиялдеги. ТӀадегӀанав Аллагь гурони цониги жо гьечӀо щибаб жоялъе жинца гӀей гьабулеб. Киналго жал ратиялъеги, гьезул рати даимлъиялъеги ва камиллъиялъеги цохӀо Аллагь вугони гӀола, тӀокӀаб жо хӀажалъуларо. Дуда ракӀалда ккоге мун кванагьекъолеб жоялде, зоб-ракьалде, бакъ-моцӀалде ва гьеб гурел жалаздеги хӀажалъараб заманалда, Аллагь гуресде хӀажалъанин ва Гьев дуе гӀечӀин абун. Щай абуни, Гьев ккола тӀагӀам, зоб-ракь Жинца бижун дуе гӀей гьабуравлъун. Гьединго дуда ракӀалде ккоге эбелалъ жиб хахизеги гьабулеб, жиндие хъулухъги гьабулеб лъимералъе ТӀадегӀанав Аллагьас гӀей гьабун гьечӀин абун. Аллагь ккола гьесие эбелги йижун, гьелъул каранда рахьги бижун, гьеб хахизе гьелдаги малъун, гьеб хахизе кьезе эбелалъул рекӀелъ гьеб лъимералдехун гурхӀелги бижун гьелъие гӀей Жинца гьабурав. Гьаб сифаталдаса лагъасе бугеб бутӀа ккола цохӀо Аллагь жиндие гӀолевлъун вукӀин. Гьесул мурадлъун вукӀина цохӀо ТӀадегӀанав Аллагь, батӀияб жоялдалъун жиндир ракӀги машгъул гьабиларо, хӀатта алжан-жужахӀалдалъунгицин. Аллагьасул кӀодолъи жиндие загьир-лъараб мехалъ абила: «Гьев дие гӀола, тӀокӀаб жо дие къваригӀун гьечӀо, цойги жо щваниги щвечӀониги, гьелъул ургъелги дие гьечӀо», - абун.

А́зия - бищун кӀудияб дунялалъул бутӀа, Европагун цадахъ къани гьеб кӀиялъго гӀуцӀцӀула Евразия континент. Гьелъул площадь (чӀинкӀиллъабигун цадахъ) - гӀага-шагарго 43,4 млн км². Халкъалъул къадар - 4,2 млрд чи (2012) (60,5 % дунялалъул халкъалъул). Азия ккола дунялалда бищун цебе тӀолеб бугеб икълимлъун..

Авар мацӀалъул история - ккола тарихалда жаниб авар мацӀалъул цебетӀей ва гьеб мацӀ гӀуцӀиялъул процесс. Тарихалъул периодизация. Авар мацӀалъул тарихалда лъабго период бихьула: Аваргин гӀандисезулал мацӀал рикь-рикьизе рагъарарал заман (V гӀасру). X-XIV гӀаср. Бодул мацӀ гӀуцӀи. Гуржи алфавиталъул аслуялда Авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀай бакки. XIV-XV гӀ. ГӀараб мацӀалъул асар цӀцӀикӀкӀин. ГӀажам алфавит бакки. XVI-XIX гӀаср. ГӀажамалъул аслуялда Авар мацӀаллда тьахьал раккараб заман. Авар мацӀалда адабияталъул байбихьи. XIX-XX гӀаср. Кириллицаялда рахъин ва СССРалда авар мацӀалъул адабият цебетӀей. Хъвай-хъвагӀай бакки. МагӀарулазда гьоркьоб исламияб дин тӀибитӀизегӀан (XIII гӀасру), жедерго жиндаго чӀараб ханлъи букӀананиги, миллаталъул хасаб хъвай-хъвагӀай букӀинчӀеб гӀадин буго. ГӀарабазул тарихчагӀазул (Ибн ал Асир, ал-МасгӀуди, ат-Табари) баяназда рекъон VII гӀасруялдаго Дагъистаналъул мугӀрузда батӀибатӀиял ханлъиял рукӀун руго, хӀатта меседил тах бугев ханги. Долго тарихчагӀазул ва ракь лъазабулел гӀалимзабазул хъвай-хъвагӀаязда рекъон меседил тах бугев ханасул чӀел гьанжесеб Аравиялъул бакъулъ бакӀ кколеб буго. БукӀине бегьулеб жо буго доб ханлъиялда гӀараб хъвай-хъвагӀай хӀалтӀизабилеб букӀин сверухъ ругел ракьазулгун гьоркьорлъаби щула гьаризелъунги. МагӀарулазда мадугьалихъ ругел лезги, табасаран, лак ва ц. миллатазул халкъаз VII абилеб гӀасруялдаго ислам босун букӀана ва Халифаталда гъорлъе унаан. Дозги гӀараб хъвай-хъвагӀай хӀалтӀизабулеб букӀун батила гьелго мурадазда. МагӀарухъ гӀемер данчӀвала батӀи-батӀиял гӀанчӀал тӀад гӀараб хатӀги бугеб куфаялъул къагӀидаялъ хъвараб. Гьениб букӀанаро я накъишал я хъвараб къо-моцӀ. Руго гьел къанал Аваристаналъул бакьулъ - Хунзахъги. Лъалеб жо буго куфаялъулаб хъвай-хъвагӀай XIII-абилеб гӀасруялдаса нахъе хӀалтӀизего гьабулеб букӀинчӀеблъи. Гьединлъидал, дол тӀад гӀараб хатӀ бугел ганчӀал ва къанал жеги цебесеб заманалда рукӀарал кколел руго. Кинниги гьел хӀужабаз нилъее рес кьолеб гьечӀо гьеб хатӀалда дол соназда магӀарул рагӀаби хъван рукӀанин абизе, щай гурелъул доб хатӀ тӀолго гӀараб мацӀалда букӀун. Цоги рахъалъ босани Кавказалъул бакътерхьул рахъалда магӀарулазул мадугьалихъ даимго рукӀана грузиялъул халкъ - жидеца насранияб динги босараб ва гьелъул хъвайхъвагӀайги хӀалтӀизабулеб. Гьел грузиялъул гиназаз замазаманалдаса хӀалал рихьулел рукӀана лекӀал, ай магӀарулал жидерго сиясатиалда гъоркье рачине ва гьаниб насранияб дин тӀибитӀизабизе, гьелъие гӀоло жидерго дагӀватчагиги ритӀулаан ЛекӀиялде. Цо-цо чагӀаз гуржиязул хӀарпалги хӀалтӀизарун магӀарул мацӀалда хъвазе хӀалбихьиял гьарун рукӀун ратизеги рес буго, амма гьелъие цониги хӀужа жеги батичӀо. МагӀарулазул ракьаздани дандчӀвала гуржи мацӀалда хъвай-хъвагӀайги тӀад ругел хъанчал. Дагьаб цебе батана гьединаб цо хъанч. Академик Чикобаваца цӀалараб гьеб хатӀалда дос абухъе магӀарул ва гуржи мацӀалда буго хъван. МагӀарул мацӀалда хъвараб бакӀалда хъанч бекун букӀун кӀиго рагӀи цӀализе кӀвана «цӀоб», ва «лъеги». Гьаниб «лъ» хӀарп хисун буго «гь» хӀарпалдалъун - гьебги анцухъезул диалекталда бугеб хӀалалъ. Академик Чикобаваца абухъе гьеб памятник кколеб буго XӀV абилеб гӀасруялъул. Гьесул пикру буго хъваялъул хаслъаби хӀисабалде росун гьабураб, амма дидани ккола гьесул хӀужаби гӀей гьечӀел ругилан. Доб памятник (хъанч) батараб бакӀ бихьизабун гьечӀо. МагӀаруллъиялда гьел хъанчал ракки букӀине рес гьечӀеб жо гуро, щай абуни гуржиялги лекӀалги кидаго политикияб ва экономикияб бухьеназда рукӀиндал. МагӀарухъ XӀX-абилеб гӀасруялъул ахиралде щвезегӀанги тӀубарал росаби рукӀиндал тархъан тарал лагъзадеридаса лъугьарал, гьелъ дозул умумуз гьел хъанчал гьарун рукӀине рес буго, ай гуржиялъа рачӀун гурел гьанир магӀарухъго. Гьединги нилъер гӀураб хӀужа гьечӀо гӀараб хатӀалдаса цебе магӀарулаз гуржи хӀарпазда тӀад магӀарул хъвай-хъвагӀай гӀуцӀун букӀанин абизе. Нилъехъе щун буго, нахъе цӀунун хутӀараб магӀаруллъиялъул бергьараб памятник, - гӀараб мацӀалда ГӀандиса ГӀали Мирзаца хъвараб авар нуцал Ибрагьимил вас ГӀандуникӀил жиндирго ирсилав Булач-нуцалие гьабураб насихӀат-васият. Васият букӀин лъалеб букӀана жеги XIX-абилеб гӀасруялдаго, амма жибго гьеб батана 1941 абилеб соналъ Хунзахъ. Гьеб хӀакъикъаталдаги ГӀали Мирзаца хъвараб букӀин чӀезабизе кӀвана 1945 соналъ СалтӀа росулъ гьал мухъазул авторасда гьес (ГӀали Мирзаца) 1467 абилеб соналъ хъвараб «ШархӀул МухӀаррар» абураб тӀехь батидал. Гьеб кӀиябго хатӀги данде ккун чӀезабизе кӀвана цо чияс хъвараб букӀин. Гьедин нилъехъе щвана XV-абилеб гӀасруялъул хъвавул памятник жинда жаниб анцӀила анлъго магӀарул рагӀиги бугеб. Фонетикияб рахъалъ гьел магӀарул рагӀаби магӀарулазе хасиятал гьаркьаздалъун рихьизарун гьечӀо, ай алифалда тӀаде журарал хӀарпалги лъун. Масала «кӀ» хӀарп бихьизабун буго гӀараб «каф» хӀарпалдалъун (ГӀандуникӀ - Андроник). «Ч» хӀарп бихьизабун буго персазул «ч» хӀарпалдалъун (Хучада, Булач), яги гӀараб «джим» хӀарпалдалъун (ГӀалигъилиджилал). «Г» хӀарп хъван буго гӀараб «каф» хӀарпалдалъун (джункут). «Лъ» хӀарпалъул бакӀалда хъван буго гӀараб «лам», (бакълулал, бакълал) яги «цӀ» хӀарпалъул бакӀалда хъван буго гӀараб «зал» (гьозал). «Ц» хӀарпалъул бакӀалда хъван буго гӀараб «сен» (нуцал - нусал). Хасаб кӀвар буссинабулеб буго кӀиго цӀарубакӀ цолъизабун лъугьараб рагӀиялъ: миясугьатӀан (Мия гьатӀан). Заманалъул рахъалъ кӀиабилеб хъвавул памятниклъун рикӀкӀине ккола XVӀабилеб гӀасруялда Харахьиса ГӀумарил вас ТӀайгибил квералъ гӀараб тӀахьазул тӀанчазул рагӀалъабазда хъварал рагӀаби ва калимаби. Дагъистаналъул гӀараб гӀелму тӀибитӀизабулезда гьоркьов ТӀайгиб машгьурав вуго гӀараб мацӀалъул магӀаналъул (логика) ва цогидал гӀелмабазе гӀемерал баянал кьурав гӀалим хӀисабалда. Нахъе цӀунун буго 1580 абилеб соналъул аваладла гьес хъвараб «Аль-ВафигӀи шархӀул аш-шафигӀия» - абураб тӀехь жив ТӀануси вугев мехалъ. Гьеб машгьураб тӀехьалъул рагӀалъабазда гьес таржама гьабун гӀадин кьурал рагӀабазул ва калимабазул хӀисаб гьабуни нилъеда бичӀчӀула кигӀан къадаралъ гӀажам алиф камиллъун букӀун бугебали. ТӀайгиб гьавуна 1563 абилеб соналъ хвана 1668 соналъ. ТӀайгибил хъвай-хъвагӀаязда нилъеда батулеб буго гьес киса-кибего «ч» хӀарп хъваялъе персазул «ч» хӀарп, ГӀандиса ГӀали Мирзаца абуни гьеб хӀарп цин гӀараб «дж» яги персазул «ч» гӀадин хис-хисун хъвалеб буго. ТӀадеги «кь» хӀарп нилъеда ТӀайгибица хъван батулеб буго гӀараб «къ» хӀарпалдалъун тӀад ташдидги лъун, ГӀали Мирзал абуни гьедин гьечӀо. XVII-абилеб гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъиялда (1639) машгьурав гӀалимчи ГӀободаса ИсмагӀилил вас ШагӀбан ГӀарабустаналдаса тӀадвуссун вачӀуна ва магӀарулъиялда тӀоцебесеб мадраса рагьула жиндирго росулъ. Гьеб мехалде гӀажам хатӀалда хъвай-хъвагӀай къанагӀатаб жо букӀинчӀо. ШагӀбан-къадил гӀажамалда хъварал кагътазул нусхаби гурого нилъехъе щун гьечӀо, гьелъ мухӀканалъи чӀезабизе кӀвечӀо ва гьаб суалалда гьоркьобе бачинчӀо. ШагӀбан - къадил мутагӀилзабазул бищунго гӀемераб хъвавул ирс нахъе тана ГӀаймакиса МугӀавиятил Абубакарица ва Кудалиса КӀудияв ХӀасаница. Гьел руго шигӀриял назмаби, насихӀатал. Гьел гӀалимзабазул хъвараб гӀажам алифалъул Харахьиса ТӀайгибица хъваралдаса кӀудияб батӀалъиго гьечӀо. Гьаниб абуни нилъеда «г» хӀарп хъваялъулъ гӀараб «каф» хӀарпалда тӀад лъабго тӀанкӀ батулеб буго. Гьеб къагӀида хадур ругел гӀалимзабаз - катибаз хӀалтӀизабун гьечӀо. Амма, гӀажам хатӀалъул гьаркьилал ва гьаркьикъал хӀарпал аскӀор хъваялъул камилаб хӀалтӀи гьабуна Дибиркъадица. Дибир-къади гьавуна 1742 соналъ Хунзахъ росулъ, ва къадаралде щвана 1817-абилеб соналъ. Гьев тӀоцеве цӀалана Дагъистаналда, хадув ана Персиялде, Турциялде, Шамалде. Гьесда рагӀа-ракьанде щун лъалаан парс, гӀараб, турк, лак ва гуржи мацӀал. Дибир-къадица нахъе тана гӀезегӀан бечедаб рухӀияб ирс. Гьес бахъана парс-турк-гӀараб мацӀазул къамус (словарь). Хъвана парс мацӀ малъиялъе тӀехь «Тибян-ул лисан литагӀлим-ис-сибъян», азербайжан, гуржи ва парс мацӀазул кӀалъазе малъулел тӀахьал дандего магӀарул мацӀалда таржамаги бугел. Дибиркъадица магӀарул мацӀалде буссинабуна дунялалдаго машгьураб Калила ва Димна къиса. Гьединго Дибир-къадица хъвана магӀарул, гӀараб ва парс мацӀазда гӀезегӀанго назмабиги. Гьелдаго цадахъ Дибир-къади гӀемерал соназ Аваристаналъул хан кӀудияв ГӀумаханил мирзалъун хӀалтӀана. Гьес гӀажам алиф камил гьабуна гьаркьилал хӀарпазе хӀаракаби лъун цӀалулеб хӀалалда. Дибир-къадица камил гьабураб гӀажам алифалдаса магӀарулаз, кӀудияб хис-басго гьабичӀого, пайда босана хӀуригатги бахъун замана хисизегӀан. Имаматалъул заманаялъ абуни имам Шамилил амруялдалъун «лъ» хӀарп хъвалеб цого къагӀида тӀаде жубана. Дибир-къадица гьеб хӀарп цо къагӀидаялда хъван гьечӀоан. Гьеб хъвай - хъвагӀаялда тӀад хӀалтӀизе хасаб комиссия бихьизабун букӀана имамас. Гьел руго Шамилил мугӀалим ХӀариколоса Лаченилав, КӀулзебалдаса ГӀали ва цогидалги. Авар миллаталъул хъвай-хъвагӀай баккиялъул бицунеб бугелъул мацӀазда хӀалтӀулев ва кавказ лъазабулев вукӀарав гӀурусав П.К. Усларица ва гьесул кумекчи ЧӀикӀаса Айдемирица XӀX-абилеб гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялда (1863 с.) гӀуцӀун букӀараб алфавиталъул рехсей гьабичӀого гӀеларо. Кинниги доб Усларил алфавиталъ магӀарул хъвай-хъвагӀаялда щибго бакӀ кквечӀо, щай гурелъул гӀажам хатӀ машгьурлъун ва киса-кибего тӀибитӀун букӀун. ГӀажам мацӀалда XX-абилеб гӀасруялъул авалалда цӀакъ гӀемерал тӀахьал рахъана Темир-Хан-Шура (Буйнакск) М-М. Мавраевасул басмаханаялда. Киналгоязде гӀунтӀун дол тӀахьал рукӀана диналъул хӀакъалъулъ хъварал. Гьебго гӀажамалда Констонтинополалда (Стамбул) 1902 абилеб соналъ басмаялде бахъун букӀана МухӀаммад аварагасул (с.гӀ.в.с.) гӀумруялъул хӀакъалъулъ бицунеб гьитӀинабго тӀехь. Гьеб хъван букӀана Миякьоса ГӀадул вас ГӀумарица. Гьединлъидал нилъеда кӀола Дибир-къадица бахъараб гӀажам алиф магӀарулазул миллияб хъвай-хъвагӀай букӀин чӀезабизе. Латин ва кириллицаялде хъвай-хъвагӀай. ХӀуригаталъул авалиял соназда хӀалбихьиял гьарулел рукӀана доб гӀажам камил гьабизеян жибго алифалда жаниса гьаркьилал хӀарпазе хасаб гӀаламатал гьарун. Кин бугониги добго гӀажам алиф 1928 абилеб соналде щвезегӀан школаздаги малъана, гьеб мацӀалда тӀахьалги рахъана. 1928 абилеб соналъ абуни Дагъистаналъул тӀолго миллатазул хъвай-хъвагӀай хӀукуматалъ латин алфавиталъул кьучӀалде бачӀана. Гьебги магӀарул мацӀалда данде ккечӀо, щай гурелъул гьеб букӀана батӀи-батӀиял алфавитаздаса жубан гьабураб. Школазда латин ва гӀурус алфавитал малъулеб жо данде ккечӀо, лъималазе захӀмалъулеб букӀун. 1938 абилеб соналъ тӀолго миллатазул хъвай-хъвагӀай бачана кириллицаялде (гьанже бугеб хъвай-хъвагӀай). Гьеб букӀана киналго СССРалъул миллатазги хӀалтӀизабулеб алфавит.

XIV гӀасру - ккола григорианияб календаралъул 1301 соналъул 1 январалдаса 1400 соналъул 31 декабралде щвезегӀан букӀараб заман.

Корбин Блю Рейверс (инг. Corbin Bleu Reivers), цӀар рагӀана Корбин Блю абун (гьв. 21 феврал 1989, Бруклин, Нью-Йорк, АЦШ) - американияв актёр, кочӀохъан, продюсер.

4-абилеб июн - Грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 155-абилеб къо (високосниял сонаца 156-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 213 къо.

2-абилеб Апрел - григорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 92-абилеб къо (високоснияб соналъ - 93-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 273 къо.

21-абилеб июн - Грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 172-абилеб къо (високоснияб соналъ - 173-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 193 къо.

1-абилеб Май - григорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 121-абилеб къо (високоснияб соналъ - 122-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 244 къо.

18-абилеб август - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 230-абилеб къо (високоснияб соналъ - 231-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 135 къо.

15-абилеб Апрел - григорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 105-абилеб къо (високоснияб соналъ - 106-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 260 къо.

11-абилеб Март - григорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 70-абилеб къо (високоснияб соналъ - 71-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 295 къо. 1425 н. щ. - Тутмос III, Египеталъул пиргӀавн ва рагъул цевехъан. 222 - чӀвана Румалъул император Гелиогабал (гьавуна 204 соналъ, императорлъиялъул заман: 218-222). 1514 - Донато Браманте (хӀакъикъияб цӀар Донато д'Анжело Ладзари; гьавуна 1444), италиязул архитектор.

ISO 3166-2:RU ккола Халкъаздагьоркьосеб рикӀкӀен чӀезабулеб организацияялъ, щибаб пачалихъалъе кьолеб географиялъулаб кодал. Россиялъе бихьизабураб рикӀкӀеналда гъорлъе уна 46 област, 21 республика, 9 край, 4 автономияб икълим, 2 шагьар ва 1 автономияб област. Россиялъул киналниги икълимазул геокодал нуцун руго киго бутаялдасан: тоцебесеб бутаялда хъвала тубараб Россиялъулго код, цинги гьоркьосан мухъги лъун киабилеб бутаялда хъвала щибаб икълималъул код, масала; Дагъистаналъул геокод хъвала гьадин RU-DA. Россиялъул административияб бикьиялъул 46 областалъул геокодал. Россиялъул 21 республикалъул геокодал . Россиялъул 9 краялъул геокодал. Россиялъул 4 автономиял округазул геокодал. Россииялъул 2 федералиял шагьаразул геокодал. Россиялъул автономияб абласталъул геокод. Норвегия - ISO 3166-2:NO (бакътӀерхьуда), Финляндия - ISO 3166-2:FI (бакътӀерхьуда), Эстония - ISO 3166-2:EE (бакътӀерхьуда), Латвия - ISO 3166-2:LV (бакътӀерхьуда), Литва - ISO 3166-2:LT (бакътӀерхьуда), Польша - ISO 3166-2:PL (бакътӀерхьуда), Белоруссия - ISO 3166-2:BY (бакътӀерхьуда), Украина - ISO 3166-2:UA (бакътӀерхьуда), Гуржи - ISO 3166-2:GE (жанубалда), Азарбижан - ISO 3166-2:AZ (жанубалда), Хъазахъистан - ISO 3166-2:KZ (жанубалда), Китай - ISO 3166-2:CN (жанубалда), Монголия - ISO 3166-2:MN (жанубалда), Шималияб Корея - ISO 3166-2:KP (жанубалда), АЦШ - ISO 3166-2:US (бакъбаккуда (ралъдал гӀурхъи)), Япония - ISO 3166-2:JP (жанубалда (ралъдал гӀурхъи)).

9-абилеб июль - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 190-абилеб къо (високоснияб соналъ - 191-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 175 къо.

8-абилеб сентябр - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 251-абилеб къо (високоснияб соналъ - 252-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 114 къо.

7-абилеб Ноябр - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 311-абилеб къо (високоснияб соналъ - 312-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 54 къо.

6-абилеб Апрел - григорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 96-абилеб къо (високоснияб соналъ - 97-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 269 къо.

3-абилеб Декабр - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 337-абилеб къо (високоснияб соналъ - 338-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 28 къо.

31-абилеб март - григорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 90-абилеб къо (високоснияб соналъ - 91-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 275 къо.

30-абилеб июл - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 211-абилеб къо (високоснияб соналъ - 212-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 154 къо.

2-абилеб (кӀиабилеб) сон юлианияб календаралда рекъон - гӀаммаб сон, жиб гьатӀан къоялъ байбихьулеб. Гьеб буго 1-себ азарсоналъул I гӀасруялъул 1-себ анцӀсоналъул 2-абилеб сон, нилӀер эраялъул 2-абилеб сон, 0-абилел соназул 2-абилеб сон. Гьеб лӀугӀаралдаса ана 2023 сон. Халип:Юлианияб лъагӀалие календар Император: Октавиан Август. Консулал: Публий Виниций ва Публий Альфен Вар. Консулы-суффекты: Публий Корнелий Лентул Сципион и Тит Квинкций Криспин Валериан. Возвращение Тиберия с Родоса в Рим. Мирный договор между Римом и Парфией, заключённый Гаем Юлием Цезарем Випсанианом с парфянским царём Фраатом V (Фраатаком). Гай Юлий Цезарь Випсаниан отдаёт армянский престол мидянину Ариобарзану, который вскоре погибает. Развод Тиберия и Юлии Старшей. Ссылка Юлии Старшей. Брак Публия Квинтилия Вара с Клавдией Пульхрой. ТӀоцебесеб нухалъ халкъалъул хъвай-хъвагӀи гьабуна (хӀасилал: 12 233 062 хозяйство ва 59 594 978 рухӀ). Джунгариялдаса цӀияб шималияб нух рагьана. Випсания Марцелла (ок. 2 года) - Публий Квинтилий Варил кӀиабилей чӀужу, Агриппал яс. Луций Цезарь - Августил вачарав вас (17 н. э. цебе) Марк Лоллий (консул 21 года до н. э.) Публий Корнелий Лентул Сципион (консул-суффект 2 соналлда)

27-абилеб Феврал - григорианияб календаралда лъагӀалил 58-абилеб къо. ЛъагӀел сверизе хутӀула 307 къо (високоснияб соналъ - 308 къо).

26-абилеб август - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 238-абилеб къо (високоснияб соналъ - 239-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 127 къо.

25-абилеб Декабр - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 359-абилеб къо (високоснияб соналъ - 360-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 6 къо.

24-абилеб июн - Грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 175-абилеб къо (високоснияб соналъ - 176-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 190 къо.

23-абилеб сентябр - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 266-абилеб къо (високоснияб соналъ - 267-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 99 къо. Хаслихъ къоял ращалъулеб кӀиго къоялдасан (22-абилебгун) цояб.

20-абилеб Ноябр - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 324-абилеб къо (високоснияб соналъ - 325-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 41 къо.

19-абилеб Апрел - григорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 109-абилеб къо (високоснияб соналъ - 110-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 256 къо.

23абилеб февраль - Россиялда Февралалъулаб хӀуригат. 3абилеб апрель - В.И.Ленин эмиграциялдаса Петроградалде нахъвуссин. 15абилеб октябрь - ТӀоцебесеб дунялалъул рагъ: Венсаналда, Парижалъул ракьанда, Германиялъул шпионин абун чӀвана голландиялъул кьурдухъан Мата Хари. 6-7абилеб ноябрь - Россиялда КӀудияб Октябралъулаб социалистикияб хӀуригат. 6абилеб декабрь - Финляндиялъул парламенталъ хӀукму гьабуна Россиялдаса ратӀалъизе. См. также: Категория:Родившиеся в 1917 25абилеб январь - Пригожин, Илья Романович, бельгиязул учёный, химиялдасан 1977абилеб соналъул Нобелил премиялъул лауреатпо. 14абилеб март - Королёв, Николай Фёдорович, спортсмен (боксёр). 22абилеб апрель - Ивет Шовире, французазул балерина. 29абилеб май - Кеннеди, Джон Фицджеральд, СШАялъул 35-абилев президент. 16 декабрь - сэр Артур Кларк, ингилисазул хъвадарухъан. См. также: Категория:Умершие в 1917 14абилеб апрель - Людовик Лазарь Заменгоф, эсперанто гуцӀцӀарав чи. 25абилеб май - Максим Богданович, белорусазул шагӀир (гьав. 1891). 30абилеб май - Юлюс Янонис, литваязул шагӀир ва хӀуригатчи; Царское Селоялда живго жинцаго чӀвана (гьав. 1896).

18-абилеб Декабр - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 352-абилеб къо (високоснияб соналъ - 353-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 13 къо.

ТӀоцебе центиллион абураб тарих хӀалтӀизабуна. 25 июн - Антонио Гауди, испан архитектор (хв. 1926). 4 март (21 феврал) - Николай Васильевич Гоголь, гӀурус хъвадарухъан (гь. 1809). 24 апрел (12 апрел) - Василий Андреевич Жуковский, гӀурус шагӀир, таржамчи, критик ва академик.

17-абилеб Апрел - григорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 107-абилеб къо (високоснияб соналъ - 108-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 258 къо.

16-абилеб июн - Грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 167-абилеб къо (високоснияб соналъ - 168-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 198 къо.

15-абилеб Январ - григорианияб календаралда лъагӀалил 15-абилеб къо. ЛъагӀел сверизе хутӀула 350 къо (високоснияб соналъ - 351 къо).

13-абилеб Май - грегорианияб календаралда рекъон лъагӀалил 133-абилеб къо (високоснияб соналъ - 134-абилеб). ЛъагӀел сверизе хутӀула 232 къо.

1389-1425 - Василий Дмитриевич - московский ва владимирский кӀудияв князь. 1389-1396 - Швециялъул Королева Маргарита I Датская. 1389-1404 - Папа Бонифаций IX (гӀ-ш. 1355 - 1404). 19 май - Дмитрий Донской, московский (1359 с. нахъе) ва владимирский (1362 с. нахъе) кӀудияв князь. 28 июн (1389) - Мурад Ӏ, гӀусманиязул султӀан.