Where a word actually gets used.

МухӀамад-СагӀид гуревги гьезул рукӀана ясал-Нажабатги (1899-1983) Нажияги (I9I6-1983) ва гьитӀинго хварав вас Жамалудинги.

ГӀусманиязул Империя бихун хадуб, МухӀамад-Камил хъизангун цадахъ гочана Истамбулалде.

Гьениб МухӀамад-СагӀидица лъугӀизабуна Галатасарай лицей.

Гьев… къутӀуш лъун вукӀана Дагъистаналъул контрреволюционерас жиндирго хӀаракаталъул бетӀерлъуда».

Гьел бугьтанал жакъагицин дандчӀвала газетазда ва журналазда рахъарал цо-цо макъалабазда.

Амма хӀакъикъаталдаги гьединав чи вукӀинчо МухӀамад-СагӀид.

Гьес киданиги рагӀад рехизе течӀо жиндир ссилияб тухумалдеги кӀудиял умумазул ишаздеги цӀараздеги.

МухӀамад-СагӀидида цӀакъ лъикӀ лъалаан жив лъил наслуялъул чи кколевали.

Къадруяв, аваданав, чӀухӀи гьечӀев гьев киназего вокьулаан ва киназго гьесул хӀурматги гьабулаан.

Камилаб пикруги пасихӀаб каламги букӀарав СагӀид Шамил гьебго заманалда вукӀана гӀакъилчиги тарихчиги».

Гьесие цӀакъ бокьулаан Дагъистан.

Гьезда гьоркьоб букӀана I9I8 соналъул II маялда Шималияб Кавказалъул халкъаз, Россиялдаса тархъанлъараб, жибго жиндаго чӀараб пачалихъ МугӀрузулаб Республика лъазабиги.

Гьеб къеркьеялъул идеологияб кьучӀлъун букӀана ислам, мурадлъун-ватӀаналъул тархъанлъиги эркенлъиги цӀуни ва щула гьаби.

Шималияб Кавказ ва Дагъистан жибго-жиндаго чӀараллъун рукӀине гӀоло гьабулеб букӀараб рагъ гьелъул идеологазги церехъабазги рикӀкӀунаан Шамил имамас гьабураб рагъул, ай гъазаваталъул цӀияб гьумерлъун.

Гьелъул мурад букӀана ватӀаналда лъугьараб ахӀвал-хӀалалда тӀасан халкъалъул пикру лъазабизе ва, гьебги хӀисабалде босун, большевиказде данде къеркьей билълъинабизе.

Гьеб букӀана Узун-хӀажида хвалил унти чӀвараб, гьев рагӀалде вакӀарараб заман.

Гьеб сабаблъун гьесда мажлисалда гӀахьаллъизе кӀвечӀо.

Жиндирго пикрабиги мурадалги шайихас загьир гьаруна мажлисалде хъвараб кагътида.

Гьениб гьес хъвалеб букӀана гъазават чӀезе тезе бегьиларилан, миллияб хӀаракат щула гьабизе ккелилан ва, жив хун хадуб, гьелъул цевехъанлъун Турциялда вугев Шамил имамасул ахирисев вас МухӀамад-Камил вищизие бокьилаанилан ва гьесда сверухъ киналго цолъизеги ккелилан.

Мажлисалда гӀахьаллъараз шайихасул пикраби къабул гьаруна.

МухӀамад-Камил ахӀизейилан, Турциялде битӀизе цо къокъаги гӀуцӀана.

Гьев вачӀинегӀан гьесул вакиллъун Инхоса Дарбиш МухӀамад-хӀажиги вихьизавуна.

Гьеб заманалда МухӀамад-Камил вукӀана Сириялда.

Жиндихъе хабар щвараб мехалъ, гьев Истамбулалде тӀад вуссана ва гьениб гьесда лъана Шималияб Кавказги Азарбижанги БагӀар Аскаралъул кверщаликье ккараллъи.

Гьел къояз Дагъистаналдаса Турциялде тӀад вуссунев вукӀарав турк офицер Мустафа Бутбайица гьадин хъвалеб буго жинда Гуржистаналда дандчӀварав МухӀамад-СагӀидил хӀакъалъулъ: "Гьеб мехалъ Тифлисалде вачӀана Кавказалъул бахӀарчи Шамилил васасул вас СагӀид-бейги гьесда цадахъ Сириялдаса кӀиго чачанавги.

Дун СагӀид-бейгун дандчӀвана ва баянлъана гьев Дагъистаналде инев вукӀин.

Гьеб мехалъ гьениб ахӀвал-хӀал цӀакъ захӀмалъун букӀана.

Дун божулароан гьесда мугӀруздаги магӀарулаздаги гьоркьоб эркенго хӀалтӀи гьабизе кӀвеялда, щай гурелъул Дагъистанаги Чачанистанги большевиказул кодор рукӀиндал...

Шайих Шамилил хӀакъалъулъ жакъаги кӀочон течӀел бахӀарчиял биценаз, гьай-гьай, халкъалъулъ кӀудияб рокьиги хӀурматги бижизабуна гьесул лъималаздехунги гьезул лъималаздехунги.

МухӀамад-СагӀидгун дандчӀвазейилан август моцӀалъул ахиралда ГуржистаналъулЛагодехи шагьаралде уна ХӀоцоса Нажмудинил бетӀерлъиялда гъоркь I5 чиясдаса гӀуцӀараб магӀарулазул къокъа.

МухӀамад-СагӀидги вачӀуна гьениве гьелгун дандчӀвазе.

Гьесие бокьун букӀана лъазе щиб даражаялъул ва къадаралъул кумек гьездаса щвезе бугебали МугӀрузулаб Республикаялъе.

Хьуллъураб жаваб щола МухӀамад-СагӀидие полковник Кокихъа.

БатӀи-батӀиял авторазул батӀи-батӀиял пикраби руго, МухӀамад-СагӀид Дагъистаналде вачӀараб мехалъ, гьес миллияб къеркьеялъулъ хӀараб ролалда тӀасан.

Масала, Шерефеддин Эрелица хъвалеб буго, магӀарухъе щваравго, гьес жиндаго тӀаде босанила рагъулаб хӀаракаталъул нухмалъи ва аскаралъул штабалъул бетӀерлъун полковник ГӀумар Пираловги тӀамунила.

Ингилисазул тарихчи Александр Бенигсенил пикруялда рекъон, МухӀамад-СагӀид вукӀана гъазаваталъул формалияв лидерлъун.

Гьелъул хӀакъикъиял церехъабилъунилан абуни рукӀана Хунзахъа Хъайтмаз ГӀалихановги, ХӀоцоса Нажмудин имамги, СалтӀаса Узун-хӀажи шайихги.

Узухъда, гьеб суал, МухӀамад-СагӀидил гӀумруялда хурхарал гӀемерал цогидал суалалго гӀадин, рагӀа-ракьанде щун мухӀкан гьабизе ккараб буго.

Амма мухӀканго лъала МухӀамад-СагӀидица Дагъистаналда кинабниги 62 къо бараблъи ва гьев чанго кӀвар бугел рагъазулъ гӀахьаллъаравлъи.

Гьезул цоялъулъ лъукъунгицин вукӀун вуго гьев.

ГӀемер азарго чияс гӀахьаллъи гьабураб дандечӀей сверана унго-унгояб рагъуде".

Гьеб заманалда, ай 1920 соналъул ахиралда Дагъистаналъул миллиял къуватазда церечӀарал аслиял масъалабазул цояблъун букӀана магӀарухъ, кӀвар бугел бакӀазда гӀуцӀун рукӀарал большевиказул горнизонал щущахъ риххизари.

Амма кодоб букӀараб тӀадагьаб ярагъгун гьеб масъала гьезие тӀубазе бигьа букӀинчӀо.

Гьедин, 1920 соналъул 23 сентябралда цолъарал къуватаз гьабураб гьужумалъул хӀасилалда щущахъ биххизабуна Болъихъ букӀараб большевиказул горнизон.

БагӀаразул цогидаб къокъа, КӀаратӀа росда аскӀоб сверун ккун, тӀагӀинабуна.

Большевиказе бокьун букӀана гьев кквезе.

Гьелъул мурадалда Муслим Атаевасул къокъацин битӀун букӀун буго гьесда хадуб.

Амма божарал гӀадамазул кумекалдалъун, мугӀрузул сухъмахъаздасан, захӀматаб, кӀиго моцӀалъ халат бахъараб сапаралъул ахиралда МухӀамад-СагӀид Шамил Нахичеваналде щола ва гьенисан Турциялде уна.

ТӀад вуссун хадуб МухӀамад-СагӀидица жигараб хӀалтӀи гьабуна Турциялдаги, Сириялдаги, Иорданиялдаги ва цоги ГӀагараб Бакъбаккул пачалихъаздаги рукӀарал мугьажирзабазда Кавказалда бугеб ахӀвал-хӀал, хасго гьеб эркен гьабиялъул масъала бичӀчӀизабие ва гьелъие гӀоло хӀаракат гьабизе.

Гьеб квеш букӀарав МухӀамад-СагӀидги 1926 соналъул хаслихъ, цадахъ босун кӀудияб библиотекагун, Варшаваялде гочана.

Гьелъул хӀакъалъулъ гьес жинцаго цо кагътида хъвалеб буго гьадин: «Дица Варшаваялде щвезабуна миллияб библиотека.

Кавказалъул хӀакъалъулъ немец, венгр, франг, испан, итали, латин мацӀазда хъварал гьел къиматал тӀахьал данде гьарун рукӀана хӀурматияв ХӀусен Тосун-бейица.

Гьенире дицаги цодагьал жал кьуна.

Гьезул къадар ункъо, щуго азаргоялдасаги цӀикӀкӀунаан.

Гьалмагъзабаз гьениб жеги аза-азар тӀехь гӀурус ва поляк мацӀаздаги жубана.

Гьеб къагӀидаялда гӀуцӀун букӀана къимат тӀокӀаб, тарихияб тӀахьазул кӀалгӀа.

Гьел пачалихъазул бутӀрузеги хӀукуматазеги цӀакъ рихараб букӀана Совет пачалихъги гьелъие идара гьабулеб букӀараб коммунистазул режимги.

Гьединлъидал гьез бажарараб материалиябгун моралияб кумек гьабулаан Совет пачалихъалдаса лъутун рачӀарал гӀадамазе, гьезда гьоркьор Кавказалдаса мугьажирзабазеги.

Гьеб заманалда Польшаялда Кавказалъул мугьажирзабазул гӀумруялъулъ кӀудияб роль хӀалеб букӀана "Прометей" абураб Азарбижаналъул, Гуржистаналъул, Шималияб Кавказалъул, Туркистаналъул ва Украиналъул мугьажирзабазул организациябаз гӀуцӀараб политикиябгун жамгӀияб хӀаракаталъ.

Гьелъул хӀалтӀулъ гӀахьаллъи гьабулаан МухӀамад-СагӀид Шамилицаги.

Амма гьесдаги гьевго гӀадал Шималияб Каказалъул мугьажирлъиялъул машгьурал гӀадамаздаги бичӀчӀулеб букӀана жидеда церечӀарал масъалаби гӀумруялде рахъинаризе ккани, жидерго цо хасаб политикияб гӀуцӀи букӀине кколеблъи.

Гьедин, 1926 соналъул I8 ноябралда Варшаваялда гӀуцӀана Кавказалъул магӀарулазул халкъияб партия (1926-1940).

Гьеб букӀана Шималияб Кавказалъул мугьажирлъиялъул тарихалда жаниб гӀуцӀараб тӀоцебесеб ва ахирисеб политикияб партия.

Гьелъул Генералияв секретарлъун вищун вукӀана, гьеб гӀуцӀулаго кӀудияб жигар бахъарав, МухӀамад-СагӀид Шамилги.

Гьес гьеб хъулухъ билълъинабуна 1932 соналде щвезегӀан.

Партиялъул программаялда рихьизарурал мурадазул аслияблъун букӀана, I9I7 соналъул I8 сентябралда ГӀандиб тӀобитӀараб мажлисалъ къабул гьабураб хӀукму гӀумруялде бахъинаби, ай тархъанаб Шималияб Кавказалъул Федеративияб Республика гӀуцӀи.

ТӀадехун абухъего, Шималияб Кавказалъул мугьажирзабазда гьоркьоб бищун рахӀат хвезабулеб суаллъун букӀана гӀаммаб мацӀалъул суал.

Гьез рикӀкӀунаан букӀинисеб пачалихъалъул пачалихъияб мацӀги букӀине кколилан.

Гьеб кӀвар бугеб масъала гӀумруялде бахъинабизе гӀололъун 1933 соналъул I6 апрелалда Варшаваялда гӀуцӀун букӀана Шималияб Кавказалъул мацӀазул комиссия.

Гьеб комиссиялда рукӀана Кавказалъул батӀи-батӀиял халкъазулги поляказулги вакилзабиги, гьезда гьоркьор магӀарулал МухӀамад-СагӀид Шамилги Багьавудин Хуршги.

Комиссиялда тӀадкъан букӀана гӀаммаб пачалихъияб мацӀ тӀаса бищизеян абураб масъала.

Байбихьудасанго нахъчӀвана гӀурус, турк ва гӀараб мацӀал, щай гурелъул, комиссиялъул пикруялда рекъон, гьел рукӀана чияр мацӀал.

Гьезул бакӀалда комиссиялъул вакилзабаз халгьабуна лъарагӀ, абхаз, адиг, магӀарул, чачан, осетин мацӀазул.

Ахирги хӀукму гьабуна букӀинисеб Шималияб Кавказалъул Федеративияб Республикаялъул пачалихъияб мацӀлъун лъарагӀ мацӀ тасдикъ гьабизе.

Церелъурал мурадалги масъалабиги гӀумруялде рахъинаризе, гьел мугьажирзабазда ричӀчӀизаризе гӀололъун 30-абилел соназда Варшаваялда Кавказалъул магӀарулазул халкъияб партиялъ, жиндирго органал хӀисабалда, риччалаан батӀи-батӀиял журналалги газеталги, масала, "Путь свободы" , "Борьба" , "Знамя народа" , "Наша цель" , "Горцы Кавказа" , "Вольные горцы" ва гь.ц.

Гьезда гьоркьоб бищун машгьураблъун букӀана "Горцы Кавказа" абураб журнал.

Гьелъул гьурмазда хасаб бакӀ кколаан политикияб публицистикаялъ.

Гьес кӀудияб хӀалтӀи гьабуна гьенир ругел Кавказалъул жамагӀатал данде гьаризе, мугьажирлъиялда церечӀарал гӀаммал масъалаби гьезда ричӀчӀизаризе ва гь.ц.

Масала, I93I соналъул 7 декабралда МухӀамад-СагӀид Шамил ун вукӀана Иерусалималде , гьелъул муфти Амин ал-ХӀусеница Исламияб Конференциялъул мажлисалда гӀахьаллъизеян ахӀун.

Гьенив гьев вищана гьеб организациялъул идараялъул бищун гӀолохъанав вакиллъунги.

Гьеб киналъулго мурад букӀана гьениб Кавказ эркен гьабиялъул суал бичӀчӀизаби ва бусурман улкабазда гьоркьоб гьелъие квербакъи бати.

Гьел соназда МухӀамад-СагӀидица гӀемераб заман балаан СагӀуди ГӀарабистаналдаги.

Гьениб гьесул рукӀана инсудасаги кӀудиял умумаздасги ирсалъе щварал ракьалги цогидаб магӀишатги.

Гьеб гуребги СагӀуди ГӀарабистаналда МухӀамад-СагӀид Шамил хӀалтӀулев вукӀана "РабитӀату ал-Ислами" абураб ТӀолгодунялалъулаб Исламияб Организациялъул нухмалъияб комитеталъул вакиллъунги.

Алманиялдаги Совет пачалихъалдаги гьоркьоб ккараб рагъалъ Кавказалъул диаспораялда цӀилъизабуна ватӀан эркен гьабизеян гьениб даим чӀаго букӀараб хьул, ва мугьажирзабаз байбихьуда гьеб рагъ рохалида къабулги гьабуна.

Амма гьезда хехго бичӀчӀана Кавказалда тӀасан жидер рукӀарал планалги Гитлерил пикрабиги дандекколареллъи.

Гьенив гьев дандчӀвана Алманиялъул бутӀрулгун гьезда гьоркьов живго Гитлергунги.

Амма немцазул планалгун лъай-хъвай гьабураб мехалъ, МухӀамад-СагӀидида бичӀчӀана гьезие жидеего бокьун букӀин Кавказалда тӀад кверщел гьабизе ва гьез киданиги жиндир ватӀаналъе тархъанлъиги эркенлъиги кьезе гьечӀеблъи.

Гьеб мурадгун гьес жигараб гӀахьаллъи гьабизе байбихьана батӀи-батӀиял конференциябазда, симпозиумабазда, мажлисазда ва данделъабазда, масала, Азиялъул ва Африкаялъул Улкабазул Конференция , Бандунгалъул Конференция ва гь.ц.

Европаялда Кавказалъул мугьажирзабаз риччалел рукӀарал бюллетеназдаги, журналаздаги, мажмугӀаздаги рахъулаан гьесул гӀемерал макъалабиги.

Гьеб гӀуцӀиялъе аслияб гӀилла букӀана КӀиабилеб дунялалъул рагъдаса хадуб Турциялдаги гьениб бугеб Шималияб Кавказалъул диаспораялдаги кӀудиял хиса-басиял ккей.

ТӀоцебесеб иргаялда гьел рукӀана немцазул асирлъудаса хадур, Сталинил режималдасаги хӀинкъун, Кавказалде тӀад руссинчӀел цӀиял мугьажирзаби.

МацӀги хӀалги лъаларел, лъалев чиги гьечӀел гьел гӀадамазе цӀакъ захӀмат букӀана апараглъиялда цӀияб гӀумру гӀуцӀизеги чияр жамагӀаталда жаниб жидерго бакӀ батизеги.

Гьеб гуребги, хӀажат букӀана мугьажирлъиялда гӀураб цӀияб гӀелалъе тарбияги лъайги кьезе, гӀолохъанал ясаздаги васаздаги Кавказалъул бахӀарчияб тарихги, бечедаб культураги, умумазул камилаб гӀамал-хасиятги малъизе ва гьезда гьеб бичӀчӀизабизе.

Гьелъул мурадалда жамагӀаталъ гӀуцӀун букӀана «Кавказ» абураб журналги.

Гьенир рахъулаан диаспораялъул ва Кавказалъул гӀумруялъул батӀи-батӀиял темабаздасан хъварал макъалабиги, репортажалги, мугьажирзабазул ракӀалдещвеялги, фольклориялгун адабиял асаралги ва гь.ц.

Заман анагӀан Турциялда бугеб Кавказалъул диаспораялда цере гӀумруялъ лъолел рукӀана цӀия-цӀиял масъалабиги тӀалабалги.

Гьел тӀалабазе кьолел жавабазул цояб хӀисабалда букӀана МухӀамад-СагӀид Шамилил пикруялда рекъон ва гьесул кӀудияб хӀаракаталдалъун 1978 соналъ Истамбулалда рагьараб «Шамилил лъайкьеялъулаб ва культурияб фонд».

Пайда щиб, цӀалудехун букӀараб хӀасраталда цадахъ гьесул букӀинчӀо жиндирго пикраби хъван загьир гьарулеб гъираги.

Энциклопедияб лъайги, лъикӀаб гӀакълуги ва мантӀикъги букӀаниги гьесие бокьулароан хъвадаризе, къалам кодобе босизе.

Амма кин букӀаниги МухӀамад-СагӀидихъа хъван бахъана цо чанго тӀехьги брошюраги: «Кавказалъул магӀарулал» (Париж, 1930.

- франг мацӀ), «Кавказалъул вакиласул гара-чӀвари» (Дамаск, 1956.

- гӀараб мацӀ), «КъватӀисел туркал ва социализм» (Истамбул, I97I.

- турк мацӀ).

Гьел гурелги, 1998 соналъ Истамбулалда турк мацӀалда басмаялда бахъана ЖахӀпар Барласица данде гьабураб МухӀамад-СагӀидил публицистикиял макъалабазул «ЖугьутӀазул дагӀбаги Палестинаялъул проблемаги» абураб тӀехьги.

Гьелдаго цадахъ гьесул гӀемерал макъалабиги хъварал жалги рахъана Турциялъулги батӀи-батӀиял улкабазулги мажмугӀаздаги, журналаздаги, газетаздаги.

МухӀамад-СагӀид Шамилил букӀана кутакалда бечедаб библиотека.

Гьенире данде гьарун рукӀана дунялалъул цо-цо мацӀазда хъварал цӀакъ къиматал тӀахьал.

Абизе ккола, тӀабигӀатияб сахлъиялъ гьесие рес кьолаан хӀатта ункъого сон бараб мехалъгицин, цӀороберал рачӀого, тӀахьал цӀализе.

Гьениб Зам-зам лъедухъ какие чурулаго, гьев, лъавудаса ун, гӀодове речӀана ва цӀакъ захӀматго бетӀер бекана.

КигӀан квеш вугониги, СагӀуди ГӀарабистаналда хвезе бокьичӀев МухӀамад-СагӀидица тӀалаб гьабуна жив хехавун Истамбулалде вачине.

Рокъове тӀад вуссун гьес бана цо чанго къо ва 1981 соналъул 21 марталда Истамбулалъул больницаялда хвана.

Гьедин лъугӀана Шамил имамасул васасул вас МухӀамад-СагӀидил рахӀатхвараб, хӀалуцараб, гӀемерал лъугьа-бахъиназ бечед гьабураб гӀумру.

Жинцаго жиндаго цебе лъураб кӀудияб мурадалъе, анишалъе гӀоло тӀамураб гьеб гӀумруялъ, гьаб дуниял тезегӀан, цогидаб жоялде буссине течӀо гьесул пикруги ракӀги.

Гьелъ батизе ккола МухӀамад-СагӀидил киданиги букӀинчӀеб я хъизан, я лъимал.

Гьезде гьев регӀунги вукӀинчӀо.

Нахъе наслу течӀого, дуниялалдаса ратӀалъана гьесул кӀиялго яцалги-Нажабатги Нажияги.

МухӀамад-СагӀид Шамил вукӀана жиндир заманалъул инсан.

Гьесул цӀаралда сверухъ жеги руго хӀакъикъиялги гьересиялги харбалги биценалги.

Гьединлъидал гьес гӀумру тӀамуна цӀакъ ургъун, гьелъул щибаб рахъалъул хӀисаб гьабун, гӀемер къадруяб къагӀидаялда.

«Черхалъулги гӀамал-хасияталъулги рахъалъ гьев цӀакъ релълъарав вукӀана жиндирго инсудаги кӀудадаги.

Амма Дагъистаналдаги Кавказалъул цогидал бакӀаздаги байбихьараб жанисеб рагъалъ цӀияб пачалихъалъул бутӀрул: ХӀоцоса Нажмудин, Узун-хӀажи, Хъайтмаз ГӀалиханов ва гь.ц.

тӀамуна тушбабазде, аслияб куцалда генерал Деникинил бетӀерлъиялда гъоркь букӀараб ХъахӀаб Аскаралдаги большевиказдаги данде къеркьей байбихьизе.

Гьединлъидалин гьезул цоясул-Узун-хӀажи шайихасул пикру ккараб Шамил имамасул хутӀарав варис, гьесул бищун гьитӀинав вас МухӀамад-Камил Дагъистаналде ахӀизе ва гьев гъазаваталъул бетӀерлъуда тезе.

1920 соналъул II маялда Веденоялда аскӀоб бугеб Кайшиюрт росулъ тӀобитӀун букӀана Узун-хӀажица ахӀараб кӀудияб мажлис.

Дагъистаналда бугеб ахӀвал-хӀалги лъазабун, ва, жив кӀодолъунги унгтунги вугин гьединаб кӀудияб ва къадруяб вазипа тӀаде босизеян, гӀиллаги бачун, жиндирго бакӀалда гьес Дагъистаналде витӀана жиндир цохӀо вугев вас, анӀила ичӀго сон барав МухӀамад-СагӀид.

1920 соналъул июнь моцӀалда МухӀамад-СагӀид Шамил Тифлисалде вачӀана ва МугӀрузулаб Республикаялъул бутӀрузухъе рогьил битӀана жив Кавказалде щванилан.

Шамилил васасул вас магӀарулазда жидерго цевехъанлъун вихьаравани, щаклъи гьечӀого, магӀарулазулъ цӀилъизе букӀана гьезул бахьарчияб таваккал...".

Нажмудингун дандчӀвай КӀудияв Шамилил васасул вас Гуржистаналде щун вугилан рагӀараб хабаралъ, магӀарулазда гьоркьоб кӀудияб чӀаголъиги рохелги бижизабуна.

Гьеб данделъиялда гӀахьаллъи гьабуна полковник Хъайтмаз ГӀалихановасги ва цоги чанго офицерасги.

КъватӀисел улкабазул вакилзабигун дандчΙвай Дагъистаналде иналде цеве МухӀамад-СагӀид Шамил дандчӀвана Гуржистаналъул хӀукуматулъул бетӀергунги ва гьеб заманалда Тифлисалда букӀараб Франсиялъул рагъулаб делегациялъул бетӀер полковник Кокгунги.

Умумузул ватӀаналда МухӀамад-СагӀид щварал щинал бакӀазда, Шамил имамасул заманалъ рукӀарал байрахъалги кодор ккун, халкъалъ гьесда кӀудияб дандчӀвай гьабулеб букӀана.

"Большевиказда дандерахъаразул символ хӀисабалда вукӀана къватӀиса вачӀарав Шамил имамасул васасул вас СагӀид-бек.

Амма 1920 соналда Азербайжаналдаса Дагъистаналде бачӀараб БагӀар Аскаралъул кумекалдалъун бакӀалъул большевиказул къуватаз жанисеб рагъулъ бергьенлъи босана ва I92I соналъ Дагъистаналда Совет хӀукумат щулалъана.

Турциялде тӀад вуссин МагӀарухъ большевиказул хӀукумат бергьун хадуб, МухӀамад-СагӀид Шамилица I92I соналъул март моцӀалда Дагъистан тезе ккана.

ТӀокӀаб данде гьабизе рес гьечӀеб гьеб хазина, Варшаваялде тӀаде бомбаби рехулаго, бухӀун тӀагӀана.

Гьелдаго цадахъ партиялъ цебелъун букӀана масъала ВатӀаналдаса рикӀкӀад, мугьажирлъиялда ругел Кавказалъул магӀарулазул маданиятги, культураги, тарихги, мацӀги ва гь.ц.

цӀунизе гӀололъун хӀажатал тадбирал гьаризеян; гӀолохъанаб гӀелалъе миллияб кьучӀалда лъай ва тарбия кьезеян; гӀолилал васалги ясалги жигараб политикияб гӀумруялде гъорлъе рачине ва букӀинисеб къеркьеялъе гьел хӀадур гьаризеян.

Гьенир цогидал авторазул камилал макъалабазда гьоркьор рукӀунаан МухӀамад-СагӀид Шамилил макъалабиги.

Кавказалъул халкъазул тӀалабалда 30-абилел соназда МухӀамад-СагӀид Шамил щвана Европаялъулги ГӀагараб Бакъбаккулги пачалихъазде.

Гьедин, МухӀамад-СагӀидил жигараб гӀахьаллъигун, гӀуцӀун рукӀана мугьажирзабазул жамагӀатал: «Англия-Кавказ» (Лондон, I93I), «Кавказ» (Сирия, 1934), «Черкесазул вацлъи» (Египет, 1934) ва гь.ц.

Исламияб комитеталъул вакиллъун Гьелдаго цадахъ гьев дандчӀвана батӀи-батӀиял пачалихъазул бутӀрулгунги гӀахьаллъана халкъаздагьоркьосел конференциябаздаги данделъабаздаги.

Гьеб организациялъул хӀалтӀулъ аслиял рахъазул цояблъун букӀана дунялалъул щибаб бакӀалда зулмуялда гъоркь ругел бусурманал халкъазе кумек ва квербакъи гьаби.

Гитлергун дандчӀвай 1939 соналъ байбихьараб КӀиабилеб дунялалъул рагъалъ ахир лъуна Польшаялдаги, Чехословакиялдаги Европаялъул цогидал улкабаздаги рукӀарал Кавказалъул мугьажирзабазул жамгӀиябгун политикияб ва культуриябгун рухӀияб гӀумруялъеги гьезул партиялъул ва жамагӀатазул хӀаракаталъеги.

Кавказги гьеб гурел цогидал бакъбаккул ракьалги жидерго кверщаликье рачине, гьезие идара гьабизе гӀололъун немцаз Розенбергил нухмалъиялда гъоркь гӀуцӀана хасаб министерлъи.

1942 соналъ Алманиялъул къватӀисел ишазул министерлъиялъ, Кавказалъул суалал тӀадкъазеян, МухӀамад-СагӀид Шамил ахӀана Берлиналде.

Гьезулги жиндирги планал данде кколареллъи бичӀчӀараб мехалъ, МухӀамад-СагӀид Шамил, немцазул планаздаса инкарги гьабун, 1942 соналъ Турциялде тӀад вуссана.

Кавказ эркенлъиялъул масъала халкъаздагьоркьоб борхизаби Рагъдаса хадуб, "цӀорораб рагъул" соназда МухӀамад-СагӀид Шамилица хӀукму гьабула Кавказалъул эркенлъиялъул масъала халкъаздагьоркьосеб даражаялде борхизабизе.

Гьениб гьес кидаго борхулаан бусурманал халкъал эркенлъизе гӀоло исламиял хӀукуматазги организациябазги матералиябгун моралияб кумек гьабизе ккеялъул суал.

50-абилел соназда МухӀамад-СагӀид Шамил цо-цо цевевахъунаан «Эркенлъи» ва «Эркенаб Европа» радиоялдасан Совет пачалихъалде, коммунистазул режималде данде пропагандаялъулаб гара-чӀваригун.

Гьесда эркенго лъалаан магӀарул, гӀараб, гӀурус, ингилис, турк ва франг мацӀал.

Хвей 1981 соналъ МухӀамад-СагӀид Шамил ана ХӀежалде.

Амма, кин батаниги, ватӀан тун арал аза-азар мугьажирзабазулго гӀадин, МухӀамад-СагӀид Шамилил гӀумруги хӀаракатги ккола Дагъистаналъул тарихалъул бутӀалъун ва, цо рахъалдасан балагьун, цо коцотӀа борцун, цо пикруялда хадур рилълъун, гьезие къимат кьезе бегьуларо ва бажароларо.